شاه شاهان

نوشته‏اند: روزى اسكندر مقدونى، نزد ديوجانس آمد تا با او گفت و گو

كند. ديوجانس كه مردى خلوت گزيده و عارف مسلك بود، اسكندر را آن

چنان كه او توقع داشت، احترام نكرد و وقعى ننهاد . اسكندر از اين

برخورد و مواجهه ديوجانس، برآشفت و گفت:

- اين چه رفتارى است كه تو با ما دارى؟ آيا گمان كرده‏اى كه از ما

بى‏نيازى؟

- آرى، بى‏نيازم .

- تو را بى‏نياز نمى‏بينم .بر خاك نشسته‏اى و سقف خانه‏ات، آسمان

است . از من چيزى بخواه تا تو را بدهم .

- اى شاه!من دو بنده حلقه به گوش دارم كه آن دو، تو را اميرند . تو بنده

بندگان منى .

- آن بندگان تو كه بر من اميرند، چه كسانى‏اند؟

- خشم و شهوت . من آن دو را رام خود كرده‏ام؛ حال آن كه آن دو بر تو

اميرند و تو را به هر سو كه بخواهند مى‏كشند. برو آن جا كه تو را فرمان

مى‏برند؛ نه اين جا كه فرمانبرى زبون و خوارى . - اين حكايت در منابع

مختلف به شكل‏هاى گوناگون و با اسامى و اشخاص متفاوت، نقل شده

است . آنچه در بالا آمد، آميخته‏اى است از حكايت‏هايى كه در دو منبع زير

آمده است:

الف . ابن فاتك، مختار الحكم و محاسن الكلم، ص 73 .

ب .مثنوى معنوى، چاپ نيكلسون، دفتر دوم، ابيات 1468 1465

حكايت مثنوى بدين قرار است:

گفت شاهى، شيخ را اندر سخن چيزى از بخشش زمن درخواست كن

گفت اى شه، شرم نايد مر تو را كه چنين گويى مرا، زين برتر آ

من دو بنده دارم و ايشان حقير و آن دو بر تو حاكمانند و امير

گفت شه آن دو چه‏اند، آن زلت است گفت آن يك خشم و ديگر شهوت است