دسته بندی مطالب


افراد آنلابن
کاربران آنلاین 30 نفر

آگهی



 اینجا هستید : بخش مطالب » مذهبی » دانستنیهای قرآن » اولین و آخرین سوره قرآن

فرستنده : علی زمانی
دسته بندی : دانستنیهای قرآن

تعداد بازدید  : 10885
امتیاز : 94

مشخصات
 

اولین و آخرین سوره قرآن


 

درباره اولين آيه يا سوره نازل شده سه نظر وجود دارد :

1. گروهي معتقدند كــــه اولين آيــات ســه يــا پنج آيــه از اول ســوره
عـلق بوده است كه مقارن بعثت پيامبر نـازل شـده است , هنگامي كه ملك
(فرشته) فرود آمد و پـيـامبر را با عنوان «نبوت» ندا داد و به او گـفـت :
بـخـوان , گفت : چـه بخوانم ؟ پس او را در پوشش خود گرفت و گفت : «اقرا
باسم ربك الـذي خـلـق , خـلـق الا نـسـان من علق , اقرا و ربك الا كرم
الذي علم بالقلم , علم الا نسان ما لم يـعـلـم» [1]
از امـام صادق (ع) روايت شده است كه فرمود :
«اول ما نزل علي رسول اللّه (ص) بسم اللّه الرحمان الرحيم اقرا باسم ربك و آخر مانزل عليه : اذاجا نصراللّه » [2]
2. گـروهـي نـخستين سوره نازل شده را سوره مــدثـر مي دانند ؛ از ابن سلمه
روايت شده است كه از جـابـربن عبداللّه انصاري سؤال كردم : كدامين سوره يا
آيه قرآن براي نخستين بار نازل شده است ؟
گـفـت : «يـا ايهـا الـمدثر» گفتم : پس «اقرا باسم ربك» چه ؟
گـفـت : گفتاري كــه از پيامبر اكرم (ص) شنيده ام اكنون بــراي شـمـا
بازگــو مي كنم شنيدم كه فرمود : «مدتي را در مجاورت كوه حـرا گـذرانيدم
در پايان كه از كوه پايين آمــدم و بــه ميانه دشت رسيدم , نـــدايي شنيدم
به هر طرف نـگريستم كسي را نديدم سپس سر به آسمان بلند كردم , ناگهان او
(جبرئيل) را ديدم لرزشي مرا فـرا گـرفـت , بـه خـانـه نـزد خـديـجـه آمدم
, خواستم تــا مـــرا بپوشاند آن گـاه «يا ايها المدثر , قم فـانـذر» [3]
نـازل شد. [4]
گروهي از اين حديث استفاده كرده اند كه اولين سوره نازل شـده در ابـتـداي
وحــي بــر پـيـامبر اكرم (ص) ايـــن ســوره اسـت. [5] ولــي در مـتـن
حديث هيچ گــونــه اشـاره اي به اين امر كه نخستين سوره نازل شده اين سوره
باشد نشده است , و صرفا استنباط جابر از ايـن حـديـث چـنـيـن بوده است.

شايـد ايــن پيش آمـد پس از مدتي كــه از بعثت گذشته بود (فترت) صـورت
گـرفـتـه باشد , زيرا پس از آغاز بعثت براي مدتي وحي منقطع گرديد و دوباره
آغاز شد شاهد بر اين مدعي حديث زير است :
از جابربن عبداللّه روايت ديگري شده است كــه پـيـامـبـر (ص) دربـاره فترت
وحـــي سخن مي گفت و مـي فـرمود : «هنگامي كه به راه خود ادامه مي دادم ,
ناگاه ندايي ازآسمان شنيدم سربلند كردم , فـرشته اي را ديدم كــه در كوه
حــرا نـيـز آمده بود از ديداراو به وحشت افتادم و بر روي زانو هاي خود
قـرار گـرفتم سپس از راه خود برگشتم و به خانه آمدم و گفتم : زملوني ,
زملوني (مـــرا بپوشانيد) آن گــاه مــرا پـوشاندند در ايـن موقع آيات :
«يا ايها المدثر , قم فانذر , و ربك فكبر , و ثيابك فطهر و الرجز فاهجر»
[6] نازل شد پس از آن, وحي پي در پي و بدون انقطاع فرود آمد.» [7]
3. گـروهي اولين سوره نازل شده را سوره فاتحه مي دانند ، زمخشري مي گــويد
: «بـيـش تــر مفسرين بـر اين عقيده اند كه سوره فاتحه اولين سوره نازل
شده قرآن است.» عـلامه طبرسي از استاد احــمـد زاهـد در كـتاب ايضاح به
نقل ازسعيدبن المسيب از مـولي اميرالمؤمنين (ع) آورده است كـه فرمود :
«از پيامبر (ص) از ثواب قرائت قرآن سؤال نمودم , سپس آن حضرت ثواب هر سوره
را بيان فرمود , بــه ترتيب نزول سوره ها پس اولين سوره اي را كـه در مكه
نازل شده است , سوره «فاتحه »بر شمرد , سـپـس «اقـرا باسم ربك» و آن گاه
سوره (ن و القلم) [8]
احدي نيشابوري در اسباب الـنـزول دربـاره ابـتداي بعثت چنين آورده است :
«گــاه كــه پيامبر بــا خود خلوتي داشت , ندايي از آسمان مي شنيد كــه
مــوجـب هـراس وي مي شد و درآخرين بار فرشته او را ندا داد : يا محمد !
گفت : لـبـيـك گـفـت : بـگـو «بـسم اللّه الرحمان الرحيم الحمد للّه رب
العالمين» [9]
البته پيامبر اكـرم (ص) از هـمان ابتداي بعثت با گروه كوچك خود (علي و
جعفر و زيد و خديجه) نماز را طبق سـنت اسلامي انجام مـي داد و نـمـاز بدون
فاتحة الكتاب برپا نمي شود و در حـديث آمــده است : «اولين چـيـزي كـــه
جبرئيل بـــه پـيـامبر (ص) تعليم داد , نماز و وضو بود» كه لازمه آن مقرون
بودن بعثت با نزول سوره حمد است جلال الدين سيوطي مي گويد : «هرگز نبوده
است كه نماز در اسلام بدون فاتحه الكتاب باشد.» [10]
مـيان اين سه نظر مي توان بــه گــونه اي جـمـع كـرد , زيرا نزول سه يا
پنج آيه از اول سوره علق به طور قـطـع بـا آغـاز بعثت مقارن بوده است , و
اين مساله مورد اتفاق نظر است سپس چند آيـه از ابتداي سـوره مـدثر نازل
شده است , ولــي اولين سـوره كامل كه بر پيامبر نازل گرديده سوره حمد است
و چـنـد آيه از سوره علق يا سوره مدثر درآغاز , عنوان سوره نداشته و با
نــزول بقيه آيـــه هــاي سوره اين عـنـوان را يـافـتـه اسـت لـذا اشکـالي
نـدارد كـه بگوييم اولين سوره , ســوره حـمـد است و بــه نام فـاتـحـة
الـكـتـاب خـوانـده مـي شـود وجـوب خـوانـده شـدن ايــن سـوره در نماز
اهميت آن را مـي رسـانـد , بـه طـوري كـه آن را سـزاوار عـــدل و هـمـتـاي
قــرآن شـدن , مي كند «و لقد آتيناك سبعا مـن الـمـثـانـي و القرآن العظيم
[11] , و به راستي ما به تو سوره حمد و قرآن عظيم را داديم» سـوره اي
كـــه بــه نــام «سبعا من المثاني» خـوانده مي شود بنابر نقلي سوره حمد
است كه مشتمل بر هـفـت آيــه است از اين جهت «مثاني» گفته مي شود كه به
سبب كوتاهي قابل تكرار است به ويژه سوره حمد كه روزانه در نماز تكرار مي
شود پس اگــــر ترتيب نزول سوره ها را از نظر ابتداي سوره ها در نـظـر
بـگيريم , اولين سوره , علق و پنجمين سوره , حمد است چنان كه در ترتيب
نزول سوره ها آورده ايم و اگــر سـوره كامل را ملاك بدانيم , اولين سوره
كامل سوره حمد است.
آخرين آيه و سوره :

در روايـات منقول از اهل بيت (ع) آمــده است كــه آخـرين سوره , سـوره نصر
است در ايـن سـوره بـه ظاهر بشارت به پيروزي مطلق شريعت داده شده كــه
پايه هاي آن استوار و مستحكم گشته است و گروه گـروه مـردم آن را
پـذيـرفـته اند : «بسم اللّه الرحمان الرحيم , اذا جا نصراللّه و الفتح ,
و رايت الــنـاس يـدخلون في دين اللّه افواجا , فسبح بحمد ربك واستغفره
انه كان توابا» [12] بـــا نــزول ايـن سوره , صـحابه خرسند شدند زيـــرا
پيروزي مطلق اسلام بــر كــفـر و تثبيت و استحكام پايه هاي دين را بشارت
مي داد ولي عباس عــمــوي پيامبر از نــزول اين سوره سخت غمناك گرديد و
گريان شد پيامبر (ص) به او فرمود : «اي عـم چرا گرياني ؟» گفت : «به گمانم
از پايان كار تو خبر مي دهد.» پيامبر(ص) فـرمـود : «هـمـان گـونـه اسـت
كـه گـمـان برده اي» پيامبر پس از آن دو ســال بيش تـر زيست نكرد. [13]

امام صادق (ع) فرمود : «آخرين سوره , اذا جا نصراللّه و الفتح است.» [14]
ازابن عباس نيز روايت شـده كـه آخرين سوره , سوره نصر است. [15] و نيز
روايت شده است : آخرين سوره , سوره برائت اسـت كـه نـخستين آيات آن سال
نهم هجرت نازل شد و پيامبر (ص) علي (ع) را فرستاد تــا آن را بر جمع
مشركين بخواند. [16]
در بـسـيـاري از روايات آمــده است : آخرين آيه كه بر پيامبر اكرم (ص)
نازل شد اين آيه بود : «و اتقوا يوما ترجعون فيه الي اللّه ثم توفي كـل
نفس ما كسبت و هم لايظلمون» [17] جبرئيل آن را نــازل كرد و گفت : آن را
در ميانه آيه ربا و آيه دين (پس از آيه شماره 280) از سوره بقره قرار دهد
و پس از آن پيامبر بـيش از 21 روز و بنابر قولي 7 روز ادامه حيات نداد.
[18]
احـمـدبـن ابـي يعقوب مشهور به ابن واضح يعقوبي (مـتـوفـاي سال هاي پس از
292) در تاريخ خود چـنـيـن آورده اسـت : «گفته اند كه آخرين آيه نـــازل
شـــده بــر پـيـامبر اكــرم (ص) اين آيه بود : «اليوم اكملت لكم دينكم و
اتممت عليكم نعمتي و رضيت لكم الا سلام دينا» [19] , سپس در ادامــــه مـي
گـويـد : و هــمـيـن گـفـتـار نـزد مـا صحيح و استوار است و نــــزول آن
در روز نصب مولي اميرالمؤمنين علي بن ابي طالب در غديرخم بوده است.» [20]
آري سوره نصر پيش از سوره برائت نازل شده است , زيــرا سوره نصر در سال
فتح مكه (عام الفتح) كه سـال هشتم هجرت بود, نــازل گـرديده و سوره برائت
پس از فتح , سال نهم هجرت نازل شده است راه جـمـع مـيان اين روايات بدين
گونه است كه بگوييم : آخرين سوره كامل سوره نصر است و آخرين سـوره بــه
اعـتـبـار آيـات نـخـسـتـين آن , سوره برائت است امــا آيـه «واتقوا يوما
ترجعون فيه الي اللّه» [21] طـبـق روايـت مـاوردي در مـني بـــه ســال
حـجــة الوداع نازل گرديد. [22] بنابراين نـمـي تواند آخرين آيــه بــاشـد
, زيــرا آيه «اكمال» پس از بازگشت پيامبر (ص) از حجة الوداع در غدير خـم
بـيـن راه نــازل شـده اسـت پــــس گـفـتـه ابن واضح يعقوبي , صحيح تـر
بـــه نـظـر مي رسد , زيرا سـوره بـرائت , پـس از فـتـح مـكـه , در سال
نهم هجرت و سوره مائده در سال دهم هجرت (سال حـجـة الـوداع) نـازل شده است
عــلاوه بــر آن , سـوره مـائده مشتمل بر يك سري احكام است كه پايان جـنـگ
و اسـتقرار اسلام را مـي رسـاند بـــه ويـــژه آيـه «اكمال» كه از پايان
كار رسالت خبر مي دهد و با آخرين آيه در آخــريــن سـوره تـنـاسـب دارد
پـس آخــريــن سـوره كـامل , سوره نصر است كـــه در عـــام الفتح نـازل شد
و آخرين آيه كه پايان كار رسالت را خبر مي دهد , آيه «اكمال» است گرچه
ممكن است بـه اعـتـبـار آيـات الاحـكـام , آخــرين آيــه : «واتقوا يـومـا
تـرجـعـون فيه الي اللّه» [23] باشد كه در سوره بقره ضبط و ثبت شده است.
پاورقی :

[1] . عـلـق 96 : 5 ـ 1 ر ك : تـفـسـير منسوب به امام عسكري , ص 157
بحارالانوار, ج18 , ص 206, حديث 36 تفسيربرهان , ج2 , ص 478 صحيح مسلم ,
ج1 , ص 97 صحيح بخاري , ج1 , ص 3
[2] . اصول كافي , ج2 , ص 628 عيون اخبارالرضا, ج2 , ص 6 بحارالانوار, ج92 , ���� 39
[3] . مدثر 74: 2 ـ 1
[4] . صحيح مسلم , ج1 , ص 99 و رجوع كنيد به : امام احمد بن حنبل , مسند احمد, ج3 , ص 306
[5] . ر ك : بدرالدين زركشي , البرهان في علوم القرآن , ج1 , ص 206
[6] . مدثر 74: 5 ـ 1
[7] . صـحـيـح بـخـاري , ج1 , ص 4 صحيح مسلم , ج1 , ص 98 و رجوع كنيد به : مسند احمد, ج3 , ص 325
[8] . تفسير طبرسي , ج10 , ص 405 و رجوع كنيد به : الكشاف , ج4 , ص 775
[9] . فاتحه 1: 2 ـ 1 اسباب النزول , ص 11
[10] . الاتقان , ج1 , ص 12
[11] . حجر 15: 87
[12] . نصر 110: 3 ـ 1
[13] . تفسير طبرسي , ج10 , ص 554
[14] . تفسير برهان , ج1 , ص 29
[15] . الاتقان , ج1 , ص 27
[16] . تفسير صافي , ج1 , ص 680
[17] . بقره 2: 281 برخي از نظر ادبي اشكال كرده گفته اند , مصدر بودن آيه
به «واو» عاطفه , با نـزول انـفرادي آيه سازش ندارد ولي بايد توجه داشت ـ
بر فرض صحت روايت ـ مصدر شدن آيه به «واو» از آن جهت است تاتكمله آيه قبل
قرار گيرد گرچه با فاصله زماني و به طور انفرادي نــــازل گـرديـده باشــد
عـــلاوه مصدر شدن جمله هاي بدون سابقه , به «واو» در استعمالات عربي
فراوان است : «و لقد امر علي اللئيم يسبني فمضيت ثمة قلت لا يعنيني» «و رب
قـائلة يوما بذي سلم اين الـطـريق الي حمام منجاب» و در قرآن نيز فراوان
يافت مي شود كه بر سر آياتي «واو» آمده كه با آيات قبل رابطه اي ندارند
مـثـلا : «انـمـــا قولنا لشي اذا اردناه ان نقول له كن فيكون و الذين
هاجروا في اللّه من بعد ما ظلموا و ما ارسلنا من قبلك الا رجالا نوحي
اليهم» (ســوره نــحـل 43 ـ 40) آيه نخست در امـر تـكـويـن اسـت آيـه
بـعـد در رابـطـه با مهاجرت آيه سوم مربوط به نحوه ارسال پيامبران پرواضح
است كه اين آيـات از هــــم جــــدا نــــازل گشته سپس در نوشتار پي درپي
ثبت شده اند.
[18] . تفسير شبر, ص 83 تفسير ماوردي , ج1 , ص 282
[19] . مائده 5: 3
[20] . ابن واضح يعقوبي , تاريخ يعقوبي , ج2 , ص 35
[21] . بقره 2: 281
[22] . تفسير ماوردي (النكت العيون) ج 1, ص 63 زركشي البرهان , ج1 , ص 186
[23] . بقره 2: 281


امتیاز دهید نظرات    
شما هم مطالب جالب و خواندنی خود را با نام خود ارسال کنید

طالع بینی خانه | قوانین
 
بازیابی کلمه عبور | عضویت