[حضرت علی چون شنید که گروهی از یاران او شامیان را در جنگ صفین دشنام می‌دهند فرمود:] (انی اَکرَهُ لکم...)من، خوش ندارم شما دشنام گو باشید. لکن اگر کرده‌های آنان را باز گویید، و حالشان را فرا یاد آرید. به صواب نزدیک تر بود و در عذر خواهی رساتر[232].

فحش، لعن و طعن؛ از آثار عداوت: بدان که از آثار و لوازمی که بر حقد[233] و عداوت مترتب می‏گردد، ضرب و فحش ولعن و طعن است. و بسا باشد که اینها از مجرد غضب نیز صادر گردند و می‏شود که به‏جهت هم­نشینی اوباش و اراذل، و مصاحبت فُسّاق و جُهّال، و کسانی که هرزه‏گو و معتاد به فحش دادن هستند، فحش دادن عادت کسی شود که بدون دشمنی و غضبی فحش به ‏زبان او جاری گردد و شکی نیست که همه این امور، مذموم است و قبیح، و در شریعت غَرّا[234]، حرام صریح‏اند. و موجب حبط‏ اعمال و مولد خسران مآل‏اند و ملایین[235] و حکماء ومتشرعه و سایر عقلاء بر خباثت آنها متفق، و عقل و شرع بر حرمت آنها، دو شاهد صادق.

و اما فحش و دشنام و هرزه زبانی و بدگویی، منشاء همه اینها خباثت نفس و دنائت‏طبع است.و هر که زبان او به اینها دراز، البته خبیث النفس و از جمله اراذل و اوباش، معدود است. بلکه از بعضی اخبار مستفاد می‏شود که رذل مخصوص شخصی است که‏ مضایقه نداشته باشد از اینکه هر چه بگوید و هر چه به او بگویند.

و حضرت پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمودند که: «مؤمن نیست کسی که طعنه­زن ‏و لعن کن و فحش­گوی و هرزه زبان است» و نیز فرمودند که: «بهشت‏ حرام است ‏بر هر فحش­دهنده‏ ». و در روایت دیگر از آن سرور مروی است که: «هرزه‏گویی و پرده‏دری از شعبه‏های‏ نفاق است‏.» و نیز از آن حضرت منقول است که: «چهار نفرند که اهل دوزخ از آنها مُتأذی‏اند: یکی از آنها مردی خواهد بود که پیوسته چرک از دهان او جاری خواهد بود، و آن‏کسی است که در دنیا فحش گوی بوده‏ و نیز از آن جناب مروی است که: «بهشت‏ حرام است ‏بر هر فحاش هرزه‏گوی کم‏حیایی که باک نداشته باشد از اینکه هر چه بگوید و از هر چه از برای او بگویند. وچنین شخصی را اگر تفتیش و تفحص کنی و به حقیقت امر او بر خوری یا ولد الزنا است، یا نطفه پدرش با نطفه شیطان ممزوج شده، و این شخص به وجود آمده».

از آن جناب مروی است که «از جمله بدان و اشرار بندگان خدا کسی است که مردم به جهت فحش گفتن او از همنشینی او کراهت داشته باشند».

و مخفی نماند که حقیقت فحش، عبارت است از: اظهار کردن امور قبیحه به الفاظ صریحه... و ارباب فساد و بی‏شرمان را عبارات فاحشه چند است که ذکر می‏کنند آنها را، و اهل شرافت و صاحبان نفوس طیبه متعرض آنها نمی‏شوند. بلکه اگر هم ذکر آنها ضروری شود به کنایه و رمز بیان می‏نمایند و بدان که جمیع الفاظی که متضمن بی‏شرمی و فحش هستند همه مذموم و قبیح‏اند، گو بعضی قبیح‏تر و ذم آن شدیدتر باشد، خواه در مقام دشنام و اذیت ‏بگویی یا در محل ‏شوخی و مزاح، یا مقامی دیگر. و چون این عبارات مختلف‏اند در قباحت، بعضی ازآنها مکروه و بعضی از آنها حرام‏اند و بعضی حرام را تخصیص داده‏اند به صورتی که‏ در مقام دشنام و اذیت ‏باشد نه در مقام شوخی یا به جهت عادت به هرزه‏گویی و دور نیست که بعضی الفاظ که بسیار فاحش هستند حرام باشند اگر چه در مقام دشنام باشند.

لعن: معنی آن راندن و دور کردن از خداست. پس شکی در بدی آن نیست و جایز نیست ‏شرعا لعن کردن بر کسی مگر کسی که متصف به صفتی باشد که آن صفت ‏به نص شریعت موجب دوری او از خدا باشد و مجوّز لعن او باشد و ذم شدید در اخبار در خصوص لعن کردن رسیده.

از امام محمد باقر علیه السلام مروی است که روزی حضرت پیغمبر صلی الله علیه و آله خطبه خواندند و فرمودند که: می‏خواهید خبر دهم شما را به بدان شما؟ عرض کردند: بلی یا رسول الله. فرمود: کسی که عطای خود را از دیگران منع می‏کند، و بندة خود را می‏زند، و تنها سفر می‏کند. پس مردم چنین گمان کردند که خداوند بنده‏ای بدتر از چنین شخصی مخلوقی نیافریده. سپس حضرت فرمودند می‏خواهید خبر دهم ‏شما را به بدتر از این؟ عرض کردند: بلی. فرمودند که: فحش دهنده لعن کننده که هروقت نزد او اسم مؤمنین مذکور شود ایشان را لعن کند و اسم او نیز چون نزد مؤمنین مذکور گردد او را لعن نمایند.[236]

نفرین نکردن مسلمان: مخفی نماند که دعای بد و نفرین به مسلمانان کردن نیز مانند لعن کردن است ومذموم است. و خوب نیست‏ حتی بر ظَلَمه، مگر در صورتی که از شر و ضرر او آدمی ‏مضطر و ناچار گردد.

در حدیث است که: «گاه است مظلوم این قدر نفرین ظالم می‏کند که مکافات ظلم او می‏شود و زیاد می‏آید، و این زیادتی از برای ظالم باقی می‏ماند و روز قیامت مطالبه‏ می‏کند».[237]

لعن نکردن دیگران: بدان که لعنت نشاید مردمان را، الا بر جمله کسانی که مذموم‌اند، چنانکه گویی: «لعنت بر معتزلی و کرامی باد!.. اندر این خطری باشد و از این فسادی تولد کند، از این حذر باید کرد؛ مگر آنکه در شرع لفظ لعنت آمده باشد برایشان و اندر خبری درست شده باشد. اما شخصی را گفتن که «لعنت بر تو باد!» یا «بر فلان باد!»، این کسی را روا باشد که به شرع داند که بر کفر مرده است چون فرعون و بوجهل. و رسول (ص) قومی را از کفار نام برد و لعنت کرد، که دانست که ایشان مسلمان نخواهند شد. اما جهودی را گفتن که «لعنت بر تو باد!» اندر این خطری بود، که باشد که مسلمان شود پیش از مرگ و از اهل بهشت بود، و باشد که از این کس بهتر شود... پس به تسبیح مشغول بودن اولی­تر از آنکه به لعنت ابلیس، تا به دیگری چه رسد! و هر که کسی را لعنت کند و با خویشتن گوید که این از صلابت دین است، آن از غرور شیطان باشد، و بیشتر آن باشد که از تعصب و هوا باشد.[238]

خوار نپنداشتن دیگران: روایت کردند که عیسی علیه السّلام می‌رفت با خاصان خود. دزدی او را بدید. پشیمانی در دلش افتاد. از پس ایشان روان شد. مردی ازیشان باز نگریست، گفت: این دزد در پی ما چه می‌کند؟ به چشم خواری در وی نگریست. خدای عزّوجلّ وحی کرد به عیسی علیه­السّلام که آن یار خویش (را) بگوی که تا کار از سر گیرد که همه کردار او باطل شد و به خوار داشت آن تایب، و آن دیگر را بگوی که کار از سر گیر که گناهانش آمرزیدم به پشیمانی.[239]

بدان که خدای تعالی پنج چیز اندر پنج چیز نهان کرد: اول رضای خویش را در میان طاعت­ها پنهان کرد تا در همه طاعت­ها دست همی­زنند که اگر بدانستی طاعت کدام است، آن کردندی، و دیگر دست بداشتندی؛ و دیگر خشم خویش اندر میان معصیت­ها پنهان کرد تا بندگان از معصیت­ها برخیزند، ترسند که مگر خشم خدای تعالی درین معصیت است؛ و دیگر، شب قدر را در میان شب­ها نهان کرد تا همچنان عبادت کنند که طاعت و معصیت را گفتیم؛ چهارم نام بزرگ خویش را در نام­های خویش پنهان کرد، چنانکه گفت: «وَ لِلّهِ الْاَسْماءُ الْحُسْنی فَادْعُوهُ بِها»[240]؛ پنجم اَبْدالان[241] را در میان خلق نهان گردانید. اگر کسی مؤمنان را خوار دارد و اگر چه برهنه باشد یا گَردْناک یا پای برهنه، که اندرخبر آمده است که چندان جامگک[242] خََلق[243] پوشیده بودند که خلق ازیشان اندیشه نداشتند، اگر از خدای - عزّوجلّ - بخواستندی، آن کردی که ایشان خواستندی.[244]