عوارض خوردن نوشابه

نوشابه خيلي ضرر دارد: چاق‌كننده است، بروز ديابت را تسريع مي‌كند، استخوان‌ها و دندان‌ها را از بين مي‌برد، به دستگاه گوارش آسيب مي‌‌رساند، جلوي جذب مواد را مي‌گيرد ، رشد كودك را دچار وقفه مي‌كند، باعث كاهش تمركز و افت تحصيلي مي‌شود، تعادل غذايي كودك و نوجوان را به هم مي‌زند و خيلي‌خيلي چيزهاي ديگر. نوشابه خيلي ضرر دارد، اما تعداد هوادارانش هم كم نيست. نوشابه، عصاره تمام بدي‌هاست كه در يك بطري يا قوطي خوش‌آب و رنگ، با بسته‌بندي فريبنده، انتظارمان را مي‌كشد، هر جا كه برويم: خانه، رستوران، فروشگاه، اداره، مدرسه، دانشگاه و . . .

روزي، روزگاري نوشابه

نوشابه‌هاي گازدار، يا به تعبير ديگر نوشابه‌هاي كولادار (colas)، نوشيدني‌هاي كافئين‌دار و شيريني هستند كه با استفاده از دي‌اكسيدكربن گازدار شده‌اند. طعم‌هاي مختلف آنها به اسانس‌هاي متفاوتي مربوط مي‌شود كه در ساخت‌شان مورد استفاده قرار مي‌گيرد: مركبات (پرتقال، ليمو، ليموترش)، دارچين، جوز و وانيل.

وجه نامگذاري آنها به درخت كولا (kola) و مغز قهوه‌سوداني برمي‌گردد. در نوشابه‌هاي كولادار اوليه از اين ماده به عنوان منبع تامين‌كننده كافئين استفاده مي‌شد. هرچند كه امروزه انواع فاقد كافئين هم در بازار موجود است.

شيرين‌كننده‌هايي كه در اين نوشابه‌ها استفاده مي‌شود به نسبت نوع محصول و كاربرد آن متفاوت است. شكر، شيره ذرت (حاوي فروكتوز زياد)، يا شيرين‌كننده‌هاي مصنوعي از پرمصرف‌ترين اين مواد به حساب مي‌آيند.

در فرايند توليد نوشابه‌هاي گازدار، وقتي دي‌اكسيدكربن را در آب حل مي‌كنند، سروكله اسيد كربنيك پيدا مي‌شود. وقتي مي‌گويند اين نوشيدني‌ها به شدت اسيدي‌اند، به همين دليل است. وقتي ماده‌اي تا اين اندازه اسيدي باشد، طبيعتا اگر در كنار مواد قليايي قرار بگيرد، واكنش‌هاي شيميايي شديدي ايجاد مي‌كند. خيلي از اين نوشابه‌ها مقادير زيادي اسيد فسفريك و اسيد سيتريك هم دارند كه شدت اسيدي بودن نوشابه را افزايش مي‌دهد. صداي فش‌فشي (fizzing) كه باز كردن اين نوشابه‌ها شنيده مي‌شود، به خاطر خروج دي‌اكسيدكربن از محلول است.

وقتي كه به نوشابه، يخ اضافه مي‌كنيم اين صدا تشديد مي‌شود چون يخ هم حاوي مقاديري دي‌اكسيد كربن است.

همه جا، كولا

احتمالا كلمه كولا (cola) را شركت كوكاكولا در ميان مردم رايج كرده است. اين شركت اصلي‌ترين سازنده نوشابه‌هاي كولادار در جهان است. شركت‌هاي ديگر نيز تا مدت‌ها از پسوند كولا بر روي نام محصولات‌شان استفاده مي‌كردند. مديران كوكاكولا كه از اين مسئله ناراضي بودند، شكايت مفصلي تنظيم كردند و حق انحصاري استفاده از پسوند «كولا» و نيز شكل اختصاري آن، «كوك» (coke) را در اختيار گرفتند. با پيشنهاد وكلاي اين شركت، قرار شد عبارت «نوشابه‌هاي كولادار» (cola drinks) به عنوان نام ژنريك براي اين نوع نوشابه‌ها مورد استفاده قرار بگيرد.

كولاهاي معروف در سطح جهان، به جز كوكاكولا، عبارتند از: پپسي، ويرجين‌كولا و رويال‌كراون. در آلمان آفري‌كولا توليد مي‌شود كه در ميان كولاهاي جهان بالاترين ميزان كافئين را دارد. تامزاپ نوشابه كولاداري است كه در كشور هند توليد مي‌شود. اينكاكولا نيز يكي از كولاهاي معروف است كه توسط گروه نوشابه‌سازي كوكاكولا در خيلي از كشورهاي جهان ساخته مي‌شود و به‌خصوص در ميان ساكنان كشورهاي امريكاي جنوبي طرفداران زيادي دارد. توكولا و تروپي‌كولا در كوبا توليد مي‌شود و دركمال تعجب، كوباكولا محصول كشور سوئد است. در كشور فلسطين، در نوار غزه، كارخانه‌اي هست كه استاركولا توليدمي‌كند. از چند سال پيش، كارخانه‌اي فرانسوي شروع به توليد مكاكولا (كولاي مكه) كرده است. در ميان كولاها، اوپن‌كولا هم داريم كه فرمول ساخت آن توسط كارخانه سازنده، آشكار (open) شده‌ است. نوشابه‌هاي گازدار ايراني هم كه البته نيازي به نام‌بردن ندارند و تعداد‌شان هم، با توجه به مصرف فراوان آنها در كشور، روبه افزايش است. نوشابه‌هاي ايراني مدتي است كه سر از بازارهاي خارجي هم درآورده‌اند. خلاصه هيچ‌جاي دنيا خالي از كولا نيست و هركجا كه اين نوشابه‌هاي گازدار هستند، منتقدان‌شان هم حاضر و آماده‌اند. دعواي ميان كارشناسان بهداشت و كارخانه‌هاي كولاساز تاريخي به قدمت ساخت و توليد اولين نوشابه‌هاي اين‌چنيني دارد.

وقتي يك نوشابه مي‌خوريد، چه اتفاقي مي‌افتد؟

10 دقيقه بعد: 10 قاشق چاي‌خوري شكر وارد بدن‌تان مي‌شود. مي‌دانيد چرا با وجود خوردن اين حجم شكر دچار استفراغ نمي‌شويد؟ چون اسيد فسفريك، طعم آن را كمي مي‌گيرد و شيريني‌اش را خنثي مي‌كند.

20 دقيقه بعد: قند خون‌تان بالا مي‌رود و منجر به ترشح ناگهاني و يك‌جاي انسولين مي‌شود. كبدتان شروع مي‌كند به تبديل قند به چربي تا قند خون، بيشتر از اين بالا نرود.

40 دقيقه بعد: حالا ديگر جذب كافئين كامل شده؛ مردمك‌هاي‌تان گشاد مي‌شود، فشار خون‌تان بالا مي‌رود و در پاسخ به اين حالت، كبدتان قند را به داخل جريان خون رها مي‌كند. گيرنده‌هاي آدنوزين مغز حالا بلوك مي‌شوند تا از احساس خواب‌آلودگي جلوگيري كنند.

45 دقيقه بعد: ترشح دوپامين افزايش پيدا مي‌كند و مراكز خاصي در مغز، كه حالت سرخوشي ايجاد مي‌كنند، تحريك مي‌شوند. اين همان مكانيسمي است كه در مصرف هروئين منجر به ايجاد سرخوشي مي‌شود.

بعد از 60 دقيقه: اسيد فسفريك موجود در نوشابه، داخل روده كوچك، به كلسيم، منيزيم و روي مي‌چسبد. متابوليسم بدن افزايش پيدا مي‌كند. ميزان بالاي قند خون و شيرين‌كننده‌هاي مصنوعي، دفع هرچه بيشتر كلسيم را از طريق ادرار باعث مي‌شوند.

مدتي بعد: كافئين در نقش يك داروي مدر (ادرارآور) وارد عمل مي‌شود. حالا ديگر كلسيم و منيزيم و رويي كه قرار بود جذب بدن شود، بيش از پيش از طريق ادرار دفع مي‌شود و به همراه آن مقادير زيادي آب، سديم و ديگر الكتروليت‌ها نيز از دست مي‌رود.

مدتي بعدتر: كم‌كم آن غوغايي كه در بدن‌تان ايجاد شده بود فروكش مي‌كند و نوبت به افت قند مي‌رسد. در اين مرحله يا خيلي حساس و تحريك‌پذير مي‌شويد يا خيلي كرخت و بي‌حال. حالا ديگر تمام آن آبي را كه از طريق نوشابه وارد بدن خود كرده بوديد، دفع كرده‌ايد؛ آبي كه مي‌شد به جاي اسيد و كافئين و شكر، حاوي مواد مفيدي براي بدن‌تان باشد. تا چند ساعت بعد اثر كافئين هم از بين مي‌رود و شما هوس يك نوشابه ديگر مي‌كنيد.
نوشابه‌خورترين ملت جهان

سرانه مصرف نوشابه‌هاي گازدار در ايران ۴۲ ليتر است. با مقايسه اين آمار با آمار ديگر كشورهاي جهان به اين نتيجه وحشتناك مي‌رسيم كه ما در سرانه مصرف نوشابه‌هاى گازدار مقام اول را در جهان پيدا كرده‌ايم. براي اين كه بيشتر وحشت كنيد، بد نيست بدانيد كه:

1) ميانگين مصرف نوشابه‌هاي گازدار در دنيا براي هر فرد 10 ليتر است.

2) در بيست سال اخير، مصرف نوشابه هاى گازدار در كشور، نزديك به ۱۵درصد رشد داشته است.

3) در طي اين بيست سال، مصرف شير و لبنيات، تنها حدود يك دهم درصد رشد كرده است.

4) سرانه‌ مصرف لبنيات در ايران كمتر از يك سوم استاندار جهاني است.

5) طبق آمار، ۹۰ درصد كودكان ۲۴ ماهه تا ۱۲ساله كشورمان، روزانه حداقل يك بار پفك و نوشابه مصرف كرده‌اند.

6) 25 درصد از كودكان ايرانى به نوعي با سوءتغذيه دست‌به‌گريبانند.

7) يك‌سوم از مرگ‌وميرهاي كشور به علت بيماري‌هاي قلبي‌عروقي است كه يكي از عوامل اصلي بروز آن، تغذيه غلط است.

عصاره تمام بدي‌ها

بيماري‌هاي قلبي عروقي شايعترين عامل مرگ‌ومير در ايران و در خيلي ديگر از كشورهاي جهان است. چاقي، ديابت، فشارخون، استعمال دخانيات، چربي بالاي خون و استرس از مهم‌ترين عوامل زمينه‌ساز بروز اين بيماري‌ها و نهايتا سكته‌قلبي هستند. خيلي از اين عوامل خطرساز با الگوي‌ غذايي جامعه ارتباط مستقيم دارند.‌ مصرف نوشابه‌هاي گازدار هم، در كنار غذاهاي‌ چرب‌ و شور و طبخ‌شده با روغن‌هاي‌ جامد، بخشي از اين الگوي غذايي نادرست است.

كافئين كه ماده اصلي نوشابه به حساب مي‌آيد، ماده‌اي است كه ايجاد وابستگي مي‌كند. جالب اين‌‌كه كافئين موجود در نوشابه‌هاي گازدار نسبت به ديگر نوشيدني‌هاي حاوي كافئين مانند قهوه و چاي، با سرعت بيشتري جذب بدن مي‌شود. اضطراب، اختلال خواب، افزايش فشارخون، به هم‌خوردن ريتم طبيعي قلب، بالا‌رفتن كلسترول خون، تشديد علايم پيش‌از قاعدگي، كم‌آبي، مشكلات بارداري و . . . بعضي از عوارض مصرف زياد كافئين است.

كافئين بسيار وابسته‌كننده است و قطع ناگهاني مصرف آن منجر به پاره‌اي عوارض جسماني و رواني موقت مي‌شود. مطالعات نشان داده كودكاني كه از سن كم شروع به مصرف نوشابه مي‌كنند، چنان به كافئين آن وابسته مي‌شوند كه در بزرگسالي به شكلي ناخواسته يك نوشابه‌خور حرفه‌اي خواهند شد.

بعضي از مواد نگهدارنده موجود در نوشابه و همچنين اسيد بنزوئيك نيز از جمله موادي هستند كه مي‌توانند نوشابه‌خورهاي حرفه‌اي را به سمت بيماري‌هاي صعب‌العلاج و سرطان سوق بدهند. رنگ‌هاي كارامل كه در تهيه نوشابه مورد استفاده قرار مي‌گيرد، براي سم‌زدايي در كبد تجمع پيدا مي‌كند و اين عضو حياتي بدن براي سم‌زدايي مواد رنگي مجبور به تحمل فشار زيادي مي‌شود.

با مصرف نوشابه، ميزان اسيد فسفريك خون بالا مي‌رود و از آن‌جايي كه كليه‌ها نمي‌توانند آن را سريعا دفع كنند، دچار يك فشار مضاعف مي‌شوند. از طرف ديگر، يون‌هاي كلسيم كه به‌دنبال مصرف نوشابه از استخوان‌ها كنده مي‌شود، داخل خون جريان پيدا مي‌كند و با افزايش يافتن غلظت آن، در كليه‌ها رسوب مي‌كند. اين امر در بلند‌مدت باعث تشكيل سنگ‌هاي دستگاه ادراري مي‌شود. به‌ دنبال‌ مصرف‌ نوشابه، ماده‌ سخت‌ ميناي‌ دندان‌ در اين‌ اسيد حل‌ مي‌شود و حدود 8 تا 18 درصد آن‌ همراه‌ با ادرار، يعني از طريق كليه‌ها، دفع‌ مي‌شود. باقيمانده‌ آن هم‌ در سياهرگ‌ها و سرخرگ‌ها، پوست‌ و ساير اعضاي بدن تجمع‌ پيدا مي‌كند و به اين ترتيب عملكرد كليه‌ها‌ را تحت تاثير قرار مي‌دهد.

نوشابه محلولي است به شدت اسيدي. در سرتاسر لوله گوارش، تنها معده است كه مي‌تواند چنين اسيديته‌اي را تحمل كند. اما براي مثال تكليف دهان، گلو و مري چه مي‌شود؟ مخاط اين سه در برابر اسيد به شدت حساس و آسيب‌پذير است. به علاوه، اسيد فسفريك موجود در نوشابه به شكل رقابت با اسيد معده وارد تعامل مي‌شود و اثر آن را خنثي مي‌كند. به اين ترتيب در عملكرد معده اختلال ايجاد مي‌شود. وقتي معده كارايي خودش را از دست مي‌دهد، غذاي مصرفي خوب هضم نمي‌شود و شخص دچار نفخ، دل‌درد و ديگر علايم سوء‌هاضمه مي‌شود. با مصرف نوشابه، افراد دچار گاستريت يا زخم‌هاي گوارشي اين علايم را با شدت دوچندان تجربه مي‌كنند. گازهاي موجود در نوشابه معده را به شدت آزار مي‌دهد. از آن‌جايي كه نوشابه بيشتر همراه با وعده‌هاي اصلي غذا مصرف مي‌شود، حجم و فشار درون معده را زياد مي‌كند و سبب بالارفتن ديافراگم و فشار بر قلب هم مي‌شود. مصرف نوشابه‌هاي سرد بعد از غذا تاثير آنزيمهاي گوارشي را كم مي‌كند و در جذب مواد غذايي از روده اختلال ايجاد مي‌كند.

يكي ديگر از معايب مصرف نوشابه‌هاي گازدار، بروز كم‌خوني است. نوشابه ها باعث عدم جذب آهن در بدن مي‌شود و به اين ترتيب راه را براي ايجاد كم‌خوني هموار مي‌كند. اين امر به‌خصوص در گروه‌هاي مستعد به كم‌خوني، مانند كودكان و به‌خصوص دختران، نمود بيشتري دارند.

زنان شيرده هم جزو گروهي هستند كه بايد دور نوشابه را خط بكشند چون نوشابه نه ‌تنها داراي مواد مغذي نيست بلكه باعث از بين رفتن مواد مغذي در شير مادر هم مي‌شود. به اين ترتيب، شير مادر كه مي‌تواند بهترين غذا براي كودك باشد، تبديل به ماده‌اي مي‌شود با ارزش غذايي كم.
نوشابه، چاقي و هزاران بيش

چاقي و افزايش وزن يكي از جدي‌ترين تهديدهاي نوشابه‌هاي گازدار است. بخش اصلي اين نوشيدني‌ها را، همان‌طور كه از نام‌شان ـ نوشابه ـ هم پيداست، آب تشكيل مي‌دهد. نوشابه اگرچه فاقد ارزش غذايي است، به خاطر شيرين‌ كننده‌هايي كه در ساخت آن به كار مي‌رود، كالري (انرژي غذايي) بالايي دارد. به عبارت ساده‌تر، نوشابه‌هاي گازدار به شدت چاق‌كننده هستند. قند موجود در يك بطري نوشابه گازدار برابر با دو بسته شكلات است. ميزان قند خالص موجود در يك بطري نوشابه گاز‌دار بيش از 300 ميلي‌گرم است و همين يك بطري، 150 كالري انرژي وارد بدن مي‌كند.

با مصرف هر بطري نوشابه گازدار، مقدار زيادي قند وارد بدن مي شود كه اين قند به سلول هاي لوزالمعده كه محل ترشح انسولين است، فشار وارد مي‌كند و به اين ترتيب شخص را يك قدم به ابتلا به بيماري ديابت نزديك مي‌كند. تحقيقات نشان داده افرادي كه روزانه حداقل يك بطري نوشابه مصرف مي‌كنند، 83 درصد بيشتر از افرادي كه در طول ماه فقط يك بطري نوشابه مصرف مي‌كنند به ديابت مبتلا مي‌شوند. بعضي از كارشناسان اسم نوشابه را گذاشته‌اند شكلات مايع!

نوشابه‌خورهاي حرفه‌اي به طور متوسط روزانه 7 قاشق مرباخوري شكر از اين طريق وارد بدن خود مي‌كنند.

در نوشابه‌هاي رژيمي به جاي شكر از شيرين‌كننده‌هاي مصنوعي، عمدتا آسپارتام، استفاده مي‌كنند كه خود اين ماده، يك ماده اشتهاآور است و مي‌تواند باعث سردرد، سرگيجه و كاهش حافظه شود. مصرف بيش از اندازه آسپارتام خالي از عارضه نيست. تومور مغزي، نقص عضو جنين و بروز حمله‌هاي صرع بعضي از اين عوارض هستند.

دندان‌ها و استخوان‌هاي از دست رفته

مصرف‌ مداوم‌ نوشابه‌هاي‌ گازدار، به‌ علت‌ دارا بودن مقدار بالاي‌ اسيد فسفريك،‌ باعث‌ پوكي‌ استخوان‌ مي‌شود. براي جذب كلسيم، بدن ما نياز به برقراري نوعي تعادل ميان ميزان كلسيم و فسفر دارد. نوشابه‌ها به علت داشتن فسفر زياد، اين بالانس را به هم مي‌زنند و باعث كنده‌شدن كلسيم از بافت استخواني مي‌شوند. به علاوه، وقتي نوشابه وارد بدن مي‌شود، بدن براي مقابله با اسيديته بالاي آن، اقدام به كندن كلسيم بيشتري از استخوان‌ها مي‌كند. از اين گذشته، نوشابه در جذب كلسيم از دستگاه گوارش هم اختلال ايجاد مي‌كند. همه اين مسايل باعث مي‌شود تا تراكم استخواني كم‌كم از دست برود. با ادامه يافتن اين فرايند، مشتريان هرروزه نوشابه، در سنين ميان‌سالي به بيماري ناتوان‌كننده و دردسرساز پوكي استخوان مبتلا مي‌شوند. به عبارت ديگر، عادت‌هاي غذايي نادرست (عدم مصرف شير و لبنيات و مصرف بيش از اندازه نوشابه) در سنين كودكى و نوجوانى زمينه‌ساز بروز اين بيماري خاموش در ميان‌سالي است.

در يك مطالعه، از 55 مرد خواسته شد كه روزانه دو و نيم ليتر نوشابه را براي مدت 10 روز مصرف كنند. در مقابل، از 55 مرد ديگر خواسته شد كه به همان ميزان و طي همان مدت، شير بخورند. بررسي‌ها در پايان آزمايش نشان داد كه ميزان كلسيم در بدن مردان گروه اول كاهش پيدا كرده و اين كاهش به نوبه خود منجر به كاهش شديد بافت استخواني و افزايش سرعت تخريب استخوان‌ها شده است. اما درگروه دوم، ميزان كلسيم و رشد و نمو بافت استخواني بيشتر شده بود.

آن جنبه از واقعيت كه كارشناسان را بيش‌از پيش نگران مي‌كند، اين است كه نوشابه‌ها دارند كم‌كم جايگزين نوشيدني‌هاي سالمي مانند دوغ و شير مي‌شوند كه در كنار ديگر فايده‌هاي‌شان، منابع غني كلسيم نيز به حساب مي‌آيند.

آمارها مي‌گويد كه هم اكنون در ايران بيش از 5 ميليون نفر به پوكي استخوان مبتلا هستند. ديگر اين‌كه 70 درصد از زنان ايراني بالاي 50 سال به اين بيماري زمين‌گيركننده دچارند. بد نيست بدانيد كه براي مثال خانمي كه هر روز يك ليوان نوشابه گازدار مصرف مي‌كند، 3 برابر بيشتر در معرض ابتلا به اين بيماري است و اگر اين زن، ورزشكار باشد خطر پوكي استخوانش نسبت به بقيه زنان 5 برابر بيشتر است. اگرچه ورزش مانع از پوكي استخوان مي‌شود اما چون ورزشكاران به كلسيم بيشتري نياز دارند، اثرات سوءمصرف نوشابه‌هاي گازدار در آنها به مراتب بيشتر است.

دندان‌ها نيز، مانند استخوان، از چنگ‌اندازي نوشابه‌ها در امان نيستند. ناگفته پيداست كه قند فراوان موجود در نوشابه براي دندان‌ها مضر است. نوشابه، علاوه بر قند، حاوي موادي است كه براي دادن طعم و رنگ به آن اضافه شده و مي‌تواند موجب فرسايش و تخريب ميناي دندان شود. به علاوه، اسيديته بالاي نوشابه هم منجر به فرسايش شديد ميناي دندا‌ن مي‌شود.

ميناي دندان‌هاي شيري بيش از دندان‌هاي دايم آسيب‌پذير است و در معرض نوشابه خيلي زود تخريب مي‌شود. از آن‌جايي كه مهمترين عامل در سخت‌شدن ميناي دندان، رعايت رژيم غذايي صحيح است، مصرف مداوم نوشابه باعث مي‌شود ميناي دندان كودك، سختي لازم را نداشته باشد و به طور مداوم در معرض پوسيدگي قرار بگيرد.

براي همين است كه توصيه مي‌شود نوشابه حتما با ني مصرف شود تا تماس بين نوشابه و دندان‌ها به حداقل برسد. به علاوه، بايد حتما بعد از مصرف نوشابه دهان را با آب شست تا خطر پوسيدگي دندان كاهش پيدا كند.
خطر در كمين كودكان

مي‌گويند مدرسه خانه دوم بچه‌هاست. اگر اين حرف را قبول كنيم، بايد براي وضعيت تغذيه دانش‌آموزان در خانه دوم‌شان، مدرسه، يك نقش محوري قايل شويم و قبول كنيم كه نوع غذايي كه آنها در مدرسه دريافت مي‌كنند در سلامت آنها تاثير مهمي دارد. اكثر دانش‌آموزان، نه تنها ميان‌وعده، بلكه نهار خود را هم در مدرسه مي‌خورند. به همين خاطر است كه كارشناسان تا اين حد در رابطه با وضعيت تغذيه در مدرسه حساسند و بحث بوفه‌هاي مدارس را با جديت پيگيري مي‌كنند.

چاقي در سنين كودكي يكي از مشكلاتي است كه هم زمينه‌ساز چاقي در بزرگسالي است و هم عوارضي چون كاهش اعتماد به نفس، كاهش معاشرت، افزايش چربي و فشار خون و افزايش احتمال بروز ديابت را به همراه دارد. تحقيقات نشان داده كه مصرف نوشابه اثر مستقيم بر افزايش درصد چاقي در كودكان و نوجوانان دارد. يك بررسي 2 ساله نشان داد كه كودكان 12 ساله‌اي كه بطور مرتب نوشابه مصرف مي‌كنند، 6/1 برابر بيشتر در معرض ابتلا به چاقي هستند و چاقي در اين سن به احتمال زياد به چاقي در بزرگسالي منجر مي‌شود.

در نقطه مقابل، كمبود وزن و سوء‌تغذيه نيز در بين دانش‌آموزان ايراني به وفور يافت مي‌شود كه كاهش قدرت تمركز و يادگيري و افت تحصيلي يكي از عوارض مستقيم آن است. بايد به خاطر داشته باشيم كه مصرف نوشابه در كودكان سبب بى‌ميلى آنها نسبت به غذاهاى اصلي مى‌شود.

هم چاقي و هم سوء‌تغذيه حاصل عادات تغذيه‌اي نادرست هستند و قطعا در اين سنين، مصرف نوشابه‌ با جذابيت بالايي كه براي كودكان دارد، يكي از رايج‌ترين و در عين‌حال، خطرناكترين اين عادت‌ها به حساب مي‌آيد.

كوتاهي قد هم مشكل ديگري است كه رابطه مستقيمي با تغذيه نادرست دارد. قد يكي از شاخص‌هايي است كه وضعيت تغذيه‌ شخص را در بلندمدت نشان مي‌دهد. مي‌شود بخشي از اين كوتاهي قد را متوجه مصرف نوشابه‌ها دانست. نوجوان براي رشد قدي، نياز به دريافت مواد غذايي، ويتامين‌ها و املاح مختلفي دارد. اما وقتي طبق آمار 14 درصد از مجموع انرژي دريافتي نوجوانان پسر و 15 درصد از كل انرژي دريافتي نوجوانان دختر از نوشابه‌هاي ‌گازدار و آب‌ميوه‌هاي آماده تامين مي‌شود، بديهي است كه مواد لازم براي رشد قدي به بدن نمي‌رسد.

نوشابه‌هاي گازدار به خاطر ميزان بالاي قند و كافئين، تعادل غذايي كودك را به هم مي‌زنند. دو مطالعه‌اي كه اخيرا در امريكا انجام شد نشان داد كه كودكان و نوجواناني كه زياد نوشابه مي‌خورند به اختلالات خواب و سردرد دچار مي‌شوند. در اين مطالعه 191 نوجوان 14 تا 17 ساله به مدت 2 هفته از نظر برنامه غذايي و خواب بررسي شدند و معلوم شد گروهي كه نوشابه بيشتري مصرف كرده بود، به اختلال خواب مبتلا شده بود. در تحقيقي ديگر، كودكان 6 تا 18 سال مورد مطالعه قرار گرفتند و ثابت شد كودكاني كه هر روز يك‌ونيم ليتر نوشابه گازدار مي‌خورند، بيشتر دچار سردرد مي‌شوند.

فرهنگ عليه نوشابه

نوشابه يك روزه نيامده كه بخواهد يك روزه برود. مقابله با نوشابه نياز به فرهنگ‌سازي و عرضه جانشين‌هاي مناسب دارد. اين واقعيت كه بخش بزرگي از مخاطبان و مشتريان نوشابه را كودكان و نوجوانان تشكيل مي‌دهند، كار را براي متوليان بهداشت سخت مي‌كند. نوشابه ظاهر فريبنده و جذابي دارد و تبليغات آن، به‌خصوص تبليغات تلويزيوني ‌آن، كودك و نوجوان را بي‌اختيار مي‌كند و والدين را به اشتباه مي‌اندازد. متاسفانه خيلي‌ها فكر مي‌كنند اگر كالايى مضر باشد، اجازه تبليغ تلويزيوني نخواهد داشت.

فرهنگ‌سازي نياز به اطلاع‌رساني دارد اما به نظر مي‌رسد كه آنچه مردم از مضرات مصرف نوشابه‌هاي گازدار مي‌دانند خيلي كم و نادرست است. صدا و سيما به عنوان رسانه ملي و در مقام يكي از عمده‌ترين بسترهاي فرهنگ‌سازي در كشور، نه تنها آگهي‌هاي بازرگاني شركت‌هاي نوشابه‌سازي را پخش مي‌كند، بلكه در برنامه‌هاي پزشكي و بهداشتي متعدد و پرحجم خود هم، كمتر به سراغ نوشابه و مضرات آن مي‌رود. از طرف ديگر، اطلاع‌رساني صاحبان صنايع هم خيلي محدود است. از اين گذشته، اين فرهنگ هنوز در بين مردم ما جا نيفتاده كه قبل از خريد يك ماده غذايي، برچسب اطلاعات آن را به دقت مطالعه كنند.

بعد از كودكان و نوجوانان، يكي ديگر از گروه‌هايي كه سهم عمده‌اي از نوشابه‌هاي توليدي را مصرف مي‌كند، نهادهاي دولتي هستند. بررسي‌ها نشان مي‌دهد كه حدود 25 تا 30 درصد فروش يكي از شركت‌هاي نوشابه‌سازي داخلي (معادل 150 تا 200 ميليون ليتر نوشابه در سال) به ادارات و سازمان‌هاي دولتي اختصاص پيدا مي‌كند.

مصوبه شوراي عالي سلامت در مورد ممنوعيت توزيع نوشابه در ادارات و اماكن دولتي قدم بزرگي بود كه در جهت مقابله با نوشابه برداشته شد. در بخشي از اين مصوبه آمده است: «به منظور كاهش عوامل تهديد كننده سلامت، همه سازمانها و ادارات دولتي موظفند از توزيع نوشابه‌هاي گازدار در غذاخوري‌ها و جلسات خودداري كرده و به جاي آن در مواقع لزوم از آب، دوغ‌هاي بدون گاز و كم‌نمك و آب‌ميوه يا يك نوع ميوه استفاده كنند.»

اما به نظر مي‌رسد صرف صدور بخشنامه به معني اجراي آن نيست چراكه با گذشت ماه‌ها از تصويب اين مصوبه هنوز هم در خيلي از ادارات و سازمان‌هاي دولتي، نوشابه توزيع مي‌شود.

دكتر صفوي، مديركل دفتر بهبود تغذيه وزارت بهداشت مي‌گويد تمامي مؤسسات و شركت‌هاي دولتي بايد قانون را رعايت كنند و كساني كه تاكنون موفق به اجراي اين طرح نشده‌اند، بايد اين طرح را در اولويت كاري خود قرار بدهند. او هشدار مي‌دهد كه اگر يك ارگان دولتي اين بخشنامه را اجرا نكند، با آنها برخورد مي‌شود و هزينه خريد نوشابه هم روي دست آن مديري مي‌ماند كه سفارش خريد داده است.

خوشبختانه، دوغ به عنوان يك نوشيدني سنتي ايراني قابليت رقابت با نوشابه و جايگزيني آن را دارد. قرار دادن ماليات براي نوشابه‌هاي گازدار، براي افزايش قيمت آن و در عوض عرضه نوشابه‌هاي سنتي مثل دوغ با قيمت مناسب، يكي ديگر از مصوبات شوراي‌عالي سلامت بوده ‌است.

كم‌كردن نمك دوغ، اضافه كردن نعناع و ديگر انواع سبزيجات براي كاهش نفخ ناشي از مصرف دوغ، از ديگر اقدامات مفيد در جهت مبارزه با نوشابه بوده است. اما به نظر مي‌رسد كه هنوز راه زيادي باقي مانده باشد، راهي كه بايد به كمك متوليان بهداشت و همسويي رسانه ملي طي شود.