دكتر سيد مرتضي صفوي *:
فشار خون بالا در دراز مدت مي‌تواند آسيب‌هاي سخت يا مزمن به قسمت‌هاي مختلف بدن وارد نمايد.

گردش خون باعث مي‌شود سلول‌ها همواره مواد مغذي و اكسيژن دريافت نمايند. عمل پمپ كردن قلب بايد فشار كافي ايجاد كند، تا خون موجود در سرخرگ‌هاي اصلي را به سرخرگ‌هاي كوچك‌تر و سرانجام به مويرگ‌هاي باريك وارد كند.تصلب شرايين باعث باريك و سفت شدن سرخرگ‌ها و در نتيجه باعث افزايش فشار خون مي‌شود.

بسته به تقاضاي بدن، قلب، جريان خون را در شريان‌ها بالا و پايين مي‌برد. ورزش، تشويش و اضطراب مي‌تواند منجر به افزايش موقتي فشار خون شود. افراد سالم در سنين بين 30-20 سالگي فشار خون 80/120 ميلي متر جيوه دارند. تقريباً‌ 15 درصد افراد هميشه فشار خون بالا دارند و تنها در 5 درصد افراد مبتلا به پرفشاري خون، اين امر ناشي از اختلالاتي مانند بيماري كليوي، اختلالات هورموني يا حاملگي مي‌باشد.

بيشتر موارد فشار خون بالا از نوع اوليه يا علت ناشناخته است.70درصد افراد مبتلا به فشار خون بالا، زمينه خانوادگي دارند.فشار خون بالا در دراز مدت مي‌تواند  آسيب‌هاي سخت يا مزمن به قسمت‌هاي مختلف بدن وارد نمايد. در مغز اين امر مي‌تواند باعث خونريزي رگ‌هاي خوني و نهايتاً منجر به سكته مغزي شود و در كليه‌ها مي‌تواند با‌ آسيب‌ به عروق كليوي موجب نقص كار كليه‌ها شود.

فشار خون بسيار بالا(فشار خون اورژانسي) ممكن است موجب سردرد، تهوع و استفراغ، تشنج، مشكلات بينايي و علائم ديگر شود.پرفشاري خون در چشم مي‌تواند به رگ‌هاي چشم آسيب زده و در بينايي چشم‌ها اختلال ايجاد كند.پرفشاري خون عللي ارثي محيطي دارد و توصيه مي‌شود از اوايل عمر با اصلاح شيوه زندگي و پيروي از رژيم غذايي سالم و فعاليت جسمي مداوم در جهت پيشگيري از آن اقدام كرد و تأكيد مي‌شود فشار خون همه افراد از 3 سالگي به بعد به طور دوره‌اي اندازه‌گيري شود. حتي پرفشاري خون خفيف نيز مي‌تواند پرعارضه باشد.

 پيشگيري و كنترل آن باعث سلامتي و زندگي طولاني‌تر با كيفيت بهتر مي‌شود.بيشتر مردم از ميان عوامل غذايي مرتبط با فشار خون، نمك را مي‌شناسند، در حالي كه هر چند فشار خون بيش از نيمي از افراد به نمك حساس است، عوامل ديگري نيز در اين امر دخيل مي‌باشند كه عبارتند از:

1- كنترل وزن:

چربي اضافي ذخيره شده در بدن بويژه چربي ناحيه شكمي مي‌تواند باعث افزايش فشار خون شده و در نتيجه خطر بروز حمله قلبي و مغزي را افزايش دهد. كاهش وزن به تنهايي يكي از مؤثرترين درمان‌هاي غيردارويي براي مبتلايان به پرفشاري خون مي‌باشد.

فعاليت فيزيكي نيز مي‌تواند به طور غيرمستقيم به پيشگيري از فشار خون بالا كمك كند، فعاليت‌هاي هوازي مانند ورزش و فعاليت‌هايي كه زمان انجام آنها نسبتاً‌ طولاني‌تر مي‌‌باشد و با شدت متوسط انجام مي‌شوند از طريق كنترل وزن باعث كاهش فشار خون مي‌شوند.

فعاليت هوازي استقامتي مانند پياده‌روي تند روزمره مي‌تواند به چندين روش باعث تضمين سلامت قلب و عروق شود. چنين فعاليت‌هايي قلب و رگ‌هاي خوني را تقويت كرده، بافت چربي بدن را به بافت عضلاتي تغيير داده، حجم اكسيژن انتقال يافته از قلب به بافت‌ها در هر ضربه را افزايش و ظرفيت كار قلب را كاهش مي‌دهد و همچنين وضعيت هورموني بدن را به نحوي تغيير مي‌دهد كه باعث كاهش فشار خون مي‌شود و مايعات بدن را دوباره پخش كرده و باعث تسهيل انتقال خون در سرخرگ‌هاي محيطي مي‌شود.

2- كاهش مصرف نمك(سديم):

نمك در افزايش فشار خون بسياري از افراد تأثير دارد. تحقيقات انجام شده روي جمعيت‌هاي مختلف نشان مي‌دهد كه مصرف زياد سديم باعث افزايش فشار خون مي‌شود. بنابراين نمك (كلريد سديم) نسبت به سديم يا كلرايد به تنهايي يا در تركيب با ساير يون‌ها، اثرات بيشتري بر فشار خون دارد. به علاوه از آنجا كه بيشتر سديم غذا از نمك است، رژيم غذايي كه مصرف يكي را محدود كند، خواه ناخواه مصرف ديگري را نيز محدود نموده است.

3- افزايش مصرف پتاسيم:

در افراد مبتلا به فشار خون بالا،مصرف مقادير كافي موادغذايي حاوي پتاسيم از حملات مغزي جلوگيري مي‌كند. در حين فرآوري مواد غذايي در كارخانه‌هاي صنايع عذايي، غذا چند مرحله را طي مي‌كند و در طي اين پروسه‌ها به تدريج پتاسيم خود را از دست داده و نمك به آن افزوده مي‌شود.

در نتيجه نسبت پتاسيم به سديم آن به شدت كاهش مي‌يابد. بعضي داروهاي افزايش دهنده ادرار كه در درمان فشار خون بالا به كار مي‌روند، باعث دفع پتاسيم مي‌شوند افرادي كه از اين قبيل داروها استفاده مي‌كنند بايد در مصرف مواد غذايي حاوي پتاسيم در رژيم غذايي روزانه خود دقت كنند.

منيزيوم نيز يك عنصر مهم در جلوگيري از انقباض عضلات صاف رگ‌ها به شمار مي‌رود. از اين رو به عنوان گشاد كننده عروق مي‌تواند در تنظيم فشار خون ايفاي نقش كند. دريافت مقادير مناسبي منيزيوم از طريق منابع غذايي مثل سبزيجات با برگ سبز تيره، مغزها، حبوبات، نان و غلات سبوس‌دار و غذاهاي دريايي توصيه مي‌شود.

4- كاهش ميزان مصرف چربي:

تأثير چربي در تصلب شرائين نشان داده شده است. اما اثرات مستقيم چربي بر فشار خون هنوز قطعي نيست. در بيشتر موارد يك رژيم غذايي با چربي محدود مي‌تواند براي پيشگيري و كنترل پرفشاري خون مناسب باشد.

*مديركل دفتر بهبود تغذيه جامعه
معاونت سلامت وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي